19/09/2026
आठवणीतला उत्सव
"श्रावणाच्या पवित्र सरींनंतर जसा गणपती बाप्पाचा आनंद घरात उतरतो ना, तशीच तू आमच्या घरात आलीस," असं आजी जेव्हा जेव्हा म्हणायची, तेव्हा लहानपणी मला तिचं वाक्य फारसं समजायचं नाही. माझ्यासाठी श्रावण म्हणजे फक्त पाऊस आणि गणपती म्हणजे फुलं, मखर, आरती, सुट्ट्यांच्या दिवसांत भरलेलं घर आणि ताटातले गरमागरम मोदक! पण आज मागे वळून पाहताना जाणवतं—माझ्या बालपणीचा गणपती देवघरात जितका होता, तितकाच तो आमच्या गावाकडच्या जुन्या स्वयंपाकघरातही धडधडत होता. लाकडी वाशांचे उंच छत, पावसाळ्यात कौलांवर कोसळणाऱ्या धारांचा आवाज, भिंतींवर हळदी-कुंकवाचे फिकट ठिपके, कोपऱ्यात रचलेली तांब्या-पितळेची भांडी आणि आडोळीचा परिचित आवाज... गणपतीच्या दिवसांत त्या जागेला कसलीच मर्यादा उरायची नाही. घरातली सगळी माणसं तिथेच गोळा व्हायची आणि त्या अथांग गर्दीतच माझं बालपण आकार घेत होतं.
बाप्पाच्या आगमनाआधीच आजीची सकाळ माझ्याआधी सुरू व्हायची. "श्रावणी, उठ गं! तयारी करायची आहे," असं म्हणत आजीने हाक मारली की मी चादर डोक्यावर घेऊन "बाप्पा आले का?" विचारायचे. आजी हसून म्हणायची, "बाप्पा येण्याआधी घर तयार असलं पाहिजे ना!" मला वाटायचं बाप्पा येतात म्हणजे फक्त मूर्ती आणायची; पण आमच्या घरात उत्सव त्याच्या कित्येक दिवस आधी सुरू व्हायचा. आई कपाटं आवरायची, आजी धान्य निवडायची, काका बाजारातून भाज्या आणि केळीची खांबं आणायचे, काकू तिची मांडामांड करायची. माझी मोठी बहीण गौरीताई आईच्या मागे फिरत सगळी कामं समजून घ्यायची, तर माझा धाकटा खोडकर भाऊ चिन्मय—ज्याला घरात सगळे प्रेमाने 'चिनू' म्हणायचे— कामापेक्षा ओल्या नारळाचं सारण मारण्यात आणि खाण्यावर लक्ष ठेवून असायचा. चुलत भावंडं आली की जागा आणखी कमी व्हायची, तरी कुणालाच स्वयंपाकघरातून बाहेर जावंसं वाटत नसे.
महास्वयंपाकाच्या दिवशी तर घराचं रूपच बदलायचं. तिथे कामाची कोणतीही रेषा आखलेली नसायची. आई आणि काकू एका बाजूला अळूच्या पानांना चिंच-गुळाचं बेसन लावून अळूवड्या गुंडाळायच्या, तर पाटा-वरवंट्यावर कोथिंबीर आणि नारळ वाटताना 'सर-सर' आवाज घुमायचा. मसाले भातासाठी तव्यावर भाजल्या जाणाऱ्या खड्या मसाल्यांचा धुंदी आणणारा सुवास आणि कढईत कटाची आमटी उकळताना जिरे-मोहरीच्या खमंग फोडणीचा 'चरचराट' अख्ख्या घरात पसरत असे. पुरुष मंडळी स्वयंपाकघराबाहेर उभी राहणारी नव्हती; काका नारळ फोडून द्यायचे, बाबा तांदळाची धगधगती मऊ उकड मळत आईला मदत करायचे, तर चुलत भाऊ ताटं आणायचा. बाबा उकड मळताना हाताला पीठ चिकटलं की चिनू चोरून हसायचा, आणि काकूने "तू आधी हात धुऊन ये!" म्हटल्यावर तिथून पळ काढायचा.
या सगळ्या गदारोघात स्वयंपाकघराच्या दाराजवळ आजोबांचं एक हक्काचं ठिकाण असायचं. जेवण झाल्यावर पान खाणं हा त्यांचा रोजचा विधी; त्यांचा पानाचा डबा दाराजवळच असायचा. ते तिथे बसले की कळायचं—आजोबा आता या गडबडीचे प्रेक्षक आहेत. सुपारी कातरताना आणि पानाला चुना लावताना ते प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावरचा आनंद टिपत असत. संपूर्ण नैवेद्य तयार झाला की आजोबा पानाचा डबा बाजूला ठेवून विचारायचे, "सगळ्यांनी मिळून केलंय ना?" आजीने मान हलवून 'हो' म्हटलं की आजोबा तृप्ततेने मान हलवायचे, "मग बाप्पाला नक्की आवडेल." त्या एका साध्या वाक्यात संपूर्ण एकत्र कुटुंबाचं मर्म दडलेलं होतं.
त्या वर्षी आजीने मला पहिल्यांदा मोदक बनवायला बसवलं. मी आई आणि आजीच्या मध्ये बसले. गौरीताई माझ्याकडे लक्ष ठेवून होती, "सारण जास्त भरू नको." काकू म्हणाली, "उकड पातळ करू नकोस." चिनू मागून म्हणाला, "झाला की मला दे!" मी उकडीची छोटी वाटी केली, सारण भरलं आणि कडा दुमडायला सुरुवात केली. पहिली कड ठीक, दुसरी थोडी वाकडी, तिसरी जाड... शेवटी हातातला तो वाकडा-तिकडा मोदक बघून मलाच हसू आलं. "आजी, हा काही नीट झाला नाही," मी हिरमुसून म्हणाले. आजीने तो मोदक हातात घेतला आणि माझ्या बोटांवरचं पीठ अलगद झटकत म्हणाली, "पहिला मोदक सुंदर असण्याची गरज नसते गं श्रावणी; तो तुझा असणं महत्त्वाचं. बाप्पाला आकारापेक्षा माणसाचं मन कळतं." आईने तो मोदक नैवेद्याच्या ताटात अगदी मध्यभागी ठेवला. काका हसून म्हणाले, "याला नंबर देऊन ठेवूया," तर चिनू म्हणाला, "नंतर मलाच दे!" तो मोदक परिपूर्ण नव्हता, पण त्या दिवसापासून मोदक माझ्यासाठी केवळ पदार्थ राहिला नाही; ती एक अखंड आठवण बनला.
उत्सवाचे दिवस पटकन गेले आणि विसर्जनाचा शेवटचा दिवस आला. ढोल-ताशांच्या गजरात बाप्पाची मूर्ती हळूहळू गर्दीत नजरेआड झाली आणि मनात एक रिकामी जागा निर्माण झाली. घरी परतल्यावर देवघर शांत आणि मोठं वाटत होतं. मी मात्र पुन्हा स्वयंपाकघरात गेले. तिथे ओटा स्वच्छ होता, भांडी जागेवर होती आणि परात रिकामी होती. मी उंबरठ्यावर बसून आजोबांची पानाची डबी उचलली... 'टक्' असा आवाज करत झाकण उघडलं, आणि अचानक मागचे सगळे दिवस माझ्या डोळ्यांसमोर उभे राहिले. आजीचा चेहरा, आईचे हात, गौरीताईची शिकवण, चिनूची खोडकर मस्ती, काका-काकूंची लगबग, बाबांची मदत आणि आजोबांचं समाधान! मला तेव्हा कळलं—बाप्पा गेले असतील, पण ते घरातून सगळंच घेऊन गेले नव्हते; नात्यांची ऊब इथेच सोडून गेले होते.
आज मी मोठी झाले आहे. घर बदललं, स्वयंपाकघर बदललं. जुनी भांडी नाहीत, आडोळी नाही, आजी-आजोबांची ती छत्रछाया आता आठवणींत उरली आहे. पण माझ्या मनात ते स्वयंपाकघर अजूनही तसंच जिवंत आहे. उद्या जेव्हा माझी मुलं मला विचारतील, "आई, गणपती म्हणजे काय?" तेव्हा मी त्यांना पूजा किंवा परंपरेची मोठी व्याख्या सांगणार नाही. त्यांना स्वयंपाकघरात घेऊन जाईन, त्यांच्या हातात उकडीचा गोळा ठेवेन आणि त्यांचा मोदक वाकडा झाला तरी हसून सांगेन, "हा तुझा पहिला मोदक. त्यात तुझं मन राहू दे." कारण माझ्यासाठी गणपती म्हणजे केवळ देवघरात येणारा देव नाही, तर माणसांना एकत्र आणणारा क्षण आहे. देवघरातली मूर्ती विसर्जित झाली असेल, पण त्या जुन्या स्वयंपाकघराच्या उंबरठ्यावर आजीने शिकवलेली ही माया अजूनही तिथेच वाफळते आहे—कारण एकट्याने केलेला नैवेद्य देवापर्यंत पोहोचतो, पण सगळ्यांनी मिळून केलेला नैवेद्य आयुष्यभराची आठवण बनून राहतो!
घर शरीर असेल तर, स्वयंपाकघर त्याचा आत्मा, उत्सवाचा आंनद म्हणजे शरीराचा आकार नाही आत्म्याची तृप्ती!
©डॉ. सुयश अग्निहोत्री
Mitee Organics
(आपल्याला काही आठवणी असतील उत्सवाच्या तर कंमेंट मध्ये जरूर सांगा, पुढच्या पिढीला द्यायला गोष्टींचा आनंद तरी राहील, आणि उत्सवाची गरज काय असा प्रचार करणार्यांना तो का relevant आहे ते कळायला मदत होईल )
