02/02/2025
ခိုတောင်မုန့်တီ ဟင်းရည်ထဲက ဇာတ်လိုက်မင်းသားကြီး
ပိတ်စွယ် (ရှင်မွှေးလွန်း၊ ဆီမီးတိုင်)
Typha angustifolia L.,
Family: Typhaceae
Local name : Shin mwe lon; Paik swe
English name : Reed mace lesser bulrush,
narrowleaf cattail or lesser reedmace
အခုလဟာ ပိတ်စွယ်လေးတွေကို စျေးမှာ ပေါပေါများ ၀ယ်လို့ရသော အချိန်ပါ။ ပိတ်စွယ် လို့လည်းခေါ်သလို တခါတရံ ရှင်မွှေးလွန်းလည်း ခေါ်ပါတယ်။ ရန်ကုန်ဖက်က ဂုံမင်း နဲ့မှားပြီး ခေါ်ကြပြန်တယ်။ ဒါပေမည့် တခြားစီပါ။ ဒီမုံရွာမှာ ပိတ်စွယ်ကို ဘယ်လို ချက်စားတယ်မသိရပေမည့် ပိတ်စွယ်မြင်တိုင်း မန္တလေးက " ခိုတောင်မုန့်တီ"ကို သတိရမိတယ်။ ခိုတောင်မုန့်တီ ဆိုတာ မင်းကွန်းအနီးမှာရှိတဲ့ ခိုတောင်ရွာက လာတဲ့ မုန့်တီဖြစ်တယ်။ ဆီနီ ဆီဝါ ငရုတ်သီးမှုန် ၊ ပဲမှုန် အနည်းငယ်၊ ရေနွေးဖြောထားသော ပဲပင်ပေါက်ပြုတ် ၊ ပဲသီးပြုတ်၊ မျှင်နေအောင်လှီးထားသော ဂေါ်ဖီထုတ်တွေကို ဇလုံကြီး တခုထဲမှာ လုံးကာ နယ်ပေးရင်း သုပ်ထားသည့်
မုန့်တီဖြစ်တယ်။ သာမာန် မုန့်တီလို ကိုယ်က နယ်ရတာမဟုတ်ဖူး၊ နယ်လိုက် အရသာ မြည်းလိုက်
အလုပ်များ နေသော မုန့်တီသယ် ဟန်က တမျိုးထူးလှတယ်၊ နယ်ပြီးသား ခိုတောင်မုန့်တီကို စိတ်ရှည်စွာနဲ့ စောင့်စားရတယ်။ ဘယာကြော် ပဲကပ်ကြော် နှင့် ငါးဖယ်တွေ နဲ့ရနိုင်ပြီး ဟင်းချိုကတော့ ပိတ်စွယ်ဟင်းရည်လေး နဲ့ဆိုရင် စားရတာ မြိန်လှပါတယ်။ အသား မပါဘဲ အရသာ ရှိလှသော ဒေသ ထွက် မုန့်တီ ပါ။ ခိုတောင်မုန့်တီကို ပိုမို အရသာ ရှိအောင် ပံ့ပိုးပေးတာကတော့ ပိတ်စွယ်ဟင်းချိုဖြစ်တယ်။ ဒီဟင်းချိုသာ မပါရင် ခိုတောင်မုန့်တီ လို့ မခေါ်နိုင်ပါဘူး၊
ခတ်စွေစွေစောင်းစောင်း လေးလှီးထားသော အဖြူရောင် ပိတ်စွယ်ဖတ်လေးတွေက ဟင်းရေ အပေါ်မှာ ပေါလော ပေါ်နေကြတယ်။ ပုဇွန်ခြောက်ဖတ်လေးတွေနဲ့လုပ်ထားသော ပိတ်စွယ် ဟင်းရေ ပူပူက ကို သောက်လိုက်ရင်ဘဲ သင်းပျံ့ပျံ့ရနံ့စူးရှရှ အရသာရ ပြီး မန်းဆန်သော အညာအရသာကို ခံစားရတယ် ။ ကျနော်ကတော့ စားပြီးသား မုန့်တီပုဂံ ထဲ ကို ပိတ်စွယ် ဟင်းချို လေး အဆစ်ထပ်တောင်းပြီး သောက်လိုက်ရမှ ကြေနပ်တယ်။ ပန်းကန်လည်း ဆေးပြီးသားဖြစ်တာပေါ့၊ ခိုတောင်မုန့်တီသည်လေးတွေက လမ်းဘေး အရိပ်အာဝါသ ကောင်းသောနေရာမှာရောင်းကြတယ်။ မန္တလေးသားမှန်ရင် ခိုတောင် ဘယ်နေရာရောင်းတယ်ဆိုတာ သိကြတယ် ၊ ရောက်အောင်သွားပြီးစားကြတယ်။
နောက်တမျိုးက ပိတ်စွယ်နုနုလေးတွေကို ကြာဇံဟင်းခါး ထဲထည့်ပြီးစားကြတယ်၊ မျိုခြောက်ပန်းခြာက် ကြက်သား နဲ့ ပိတ်စွယ်က လိုက်ဖက် လှ တယ်။ ပိတ်စွယ် နုနုလေးတွေကို ငရုတ်သီးစိမ်း ပုဇွန်ခြောက် နဲ့ ငပိလေးထည့် ဆီသတ်ပီး ကြော်စားကြတယ်။ တချို့ကတော့ ဆူးပုတ် ရွက်လေးနဲ့ ရောပြီး ကြော်စားကြတယ်။ ဒါလည်း တမျိုးအရသာရှိပြန်တယ်။ ပိတ်စွယ် ကို ကင်မွန်းချဉ် ၊ဒန့်သလွန် အသီးခြစ် ၊ အညာငြုပ်သီးနဲ့ အချဉ်ဟင်းချက်ပြီးလည်းစားကြတယ် (Ericmoon)၊ တချို့ကြတော့ မျှစ်ကြော်သလို ကြော်စားကြတယ်၊ မျှစ်နဲ့ မတည့်သူတွေအတွက် အကောင်းဆုံးအစားအစာပါဘဲ၊ ပိတ်စွယ်ကို အချဉ်တည်ထားပြီး ပိတ်စွယ်ချဉ် လုပ်ရောင်းတာလည်းရှိပါတယ်၊ တာရှည်အထားခံသော ဒေသ အစားအစာ တမျိုးဖြစ်တယ်။ ပိတ်စွယ်ကို ဆီဆား နဲ့ လုံး ကြိုက်တတ်ရင် ငါးပိနဲနဲထည့် မီးဖိုက ချကာနီး မန်ကျည်းသီး အမှည့်အရည်လေးနဲနဲလောင်ပြီး ဆီပြန်အောင်ထားချက်ရင် ဆွေမျိုးမေ့လောက်သော ဟင်းကိုရမှာပါ။
ပိတ်စွယ်အပင်ဆိုတာ ဘယ်လိုအပင်လည်း
ဒါဆို ပိတ်စွယ်ကို ဘယ်လို အပင်ကနေရတာလည်း၊ မေးစရာပါ၊ ပိတ်စွယ်ဟာ ဂုံမင်း အပင်လို မြေအောက်ပင်စည်ပါသော နှစ်ရှည်ခံ Perennial, rhizomatous herbs ပင်ပြော့ တမျိုးဖြစ်တယ်။ ဒါပေမည့် မျိုးရင်း မတူပါဘူး၊ ပိတ်စွယ်က Family: Typhaceae ( တိုက်ဖေးစီး) ထဲမှာပါသော အပင်တွေဖြစ်ပြီး ရေစပ်စပ်နေရာမျိုးမှာသာတွေ့ရတတ်တယ်။
ပိတ်စွယ် ၂ မျိုးရှိတယ် T. angustifolia နှင့် T. latifolia တို့ဖြစ်ကြတယ်။ T. latifolia က ရွက်ပြား ပိုကျယ်တယ်၊ ပန်းခိုင်မှာ အဖိုပွင့် အပိုင်း နဲ့ အမပွင့် အပိုင်း ၂ ခုက သိသိသာသာ ကွဲနေတယ်၊ ကျန်တာတွေက အတူတူပါဘဲ၊ T. angustifolia အပင်၏ မြေအောက်ပင်စည် rhizome တွေက အဖြူရောင် ဖြစ်ပြီး ထင်ရှားသော cataphylls နှင့် ဖုံး အုပ်ထားတယ်။ အရွက်များက ရွက်ထီး , နှစ်တန်းပြိုင် distichous, ရွက်စွယ်မဲ့ exstipulate, ရွက်ညှာ မရှိ sessile ဖြစ်တယ်။ ရွက်ပြား blades တွေက သေးသွယ်သော linear ပုံစံရှိကြတယ်။ အခြေမှာ ရွက်အိမ် ပါပြီး auriculate ပုံစံဖြစ်တယ်။
ပိတ်စွယ်ပင်မှာ အထင်ရှားဆုံးကတော့ အညိုရောင် ဆလင်ဒါပုံစံ ပန်းခိုင်ကြီးတွေ ဖြစ်တယ်။ July to December အထိဖူးပွင့်ကြတယ်။ အမြဲတန်း ထိပ်ကနေ ထွက်သော cylindrical spike ဆလင်ဒါပုံစံ စပိုက် ပန်းခိုင်ကြီးဖြစ်တယ်။ ပန်းခိုင်ကြီးမှာ လိင်မစုံသော ပန်းများသာပါတယ်၊ ပန်းခိုင် အဖျားဖက်မှာ အဖိုပွင့်များ staminate flowers ရှိနေပြီး အောက်ဖက်မှာ အမပွင့်များ pistillate flowers ရှိနေပါတယ်။ ပန်းလေးတွေက လိင်မစုံ ၂ ချမ်းညီ zygomorphic, ၃ အင်္ဂါဆ trimerous, အထက်တည်မ hypogynous, အညိုရောင်ဖြော့ဖြော့ အရောင် pale brown ရှိပါတယ်။ ပွင့်ရွက် ၃ ခု Perianth 3, ဇွန်းပုံစံ spathulate ရှိကြတယ်။ အဖိုပွင့်မှာ ၀တ်ဆံဖို stamens 2 or 3 ၂ ခု ၃ ခု ပါပြီး narrowly spathulate hairs များနဲ့ရောလို့နေတယ်။ အမပွင့်မှာ အမြင့် အစေ့အိမ် o***y superior, လွန်းပုံစံ fusiform, ဖြစ်ကာ တွဲလျားကျနေသော အစေ့လောင်း solitary pendulous ovule ဟာ အစေ့အိမ်ခန်းထဲမှာရျိတယ်။ အသီးတွေက လွန်းဆံပုံစံ fusiform, အညိုရောင် အမွှေးများ brown hairsနှင့် ဖုံးထားတယ်။ အသီးခွံ pericarp က membranous ပုံစံရှိကြတယ်။
ပိတ်စွယ်ပင်တွေက အပွားမြန်ပါတယ် ၊ မြေအောက်ပင်စည်ရှိတာကြောင့်လည်း တော်ရုံနံ့ မသေပါဘူး၊ တခါတလေ ကမ်းနဘေး တခုလုံး သူတို့ ချည့်သာဖြစ်သွားပါတယ်။ အညာက မုန့်တီကို သတိတရ ရှိလှတယ်.....
Kothet Naing Oo
Homalin College
