17/05/2026
अधिकमास, जसलाई मलमास वा पुरुषोत्तम महिना पनि भनिन्छ, हिन्दू पात्रोमा विशेष महत्त्व राख्ने एक अद्वितीय समय हो। यसको परिभाषा अनुसार, यदि एउटा औँसीदेखि अर्को औँसीसम्म सूर्य सङ्क्रान्ति पर्दैन भने त्यो महिनालाई अधिकमास भनिन्छ। अर्को तरिकाले भन्नुपर्दा, यदि एउटै सूर्य महिनाभित्र दुईवटा औँसी पर्छन् भने त्यो महिना अधिकमास कहलिन्छ। ज्योतिषीय गणनामा सौर्यवर्ष र चान्द्रवर्षबीचको भिन्नतालाई सन्तुलित गर्न अधिकमासको अवधारणा आएको हो। सौर्यवर्ष लगभग ३६५ दिनको हुन्छ भने चान्द्रवर्ष ३५४ दिनको हुन्छ। यसरी प्रत्येक वर्ष लगभग ११ दिनको फरक पर्ने गर्छ। यही ११ दिनको अन्तरलाई पूर्ति गर्न हरेक लगभग ३२ महिना, १६ दिन, १ घण्टा र ३६ मिनेटमा एक अधिकमास पर्ने गर्छ, जसले चान्द्रवर्षलाई १३ महिनाको बनाउँछ। यसको अर्थ प्रत्येक करिब तीन वर्षमा एक पटक अधिकमास आउँछ। यो विशेषतः चैत्रदेखि आश्विनसम्मका महिनाहरूमा पर्छ, जबकि कार्तिक, मार्गशीर्ष र पौषमा क्षयमास हुन्छ र माघ-फाल्गुनमा अधिकमास वा क्षयमास पर्दैन।
पौराणिक कथा अनुसार, जब अधिकमासको सिर्जना भयो, तब कुनै पनि देवताले यसको नेतृत्व स्वीकार गरेनन्, जसले गर्दा यो महिना दुःखी र एक्लो भयो। आफ्नो पीडा लिएर मलमास भगवान् विष्णुको शरणमा पुग्यो। भगवान् विष्णुले मलमासको दुःख बुझेर यसलाई सान्त्वना दिनुभयो र स्वयं यसको अधिपत्य स्वीकार गर्नुभयो। भगवान् विष्णुले भन्नुभयो, "जसरी म 'पुरुषोत्तम' नामले वेद, लोक र शास्त्रमा प्रसिद्ध छु, त्यसैगरी मलमास पनि 'पुरुषोत्तम' नामले प्रसिद्ध हुनेछ र म स्वयं यसको स्वामी हुनेछु।" यसै कारणले गर्दा अधिकमासलाई 'पुरुषोत्तम महिना' पनि भनिन्छ र यो महिना भगवान् विष्णुको आराधनाका लागि अत्यन्तै शुभ मानिन्छ।
अधिकमासको अवधिमा केही निश्चित कार्यहरू गर्न वर्जित मानिन्छ भने केही कार्यहरू गर्न उचित मानिन्छ। सामान्यतया, यस महिनामा कुनै पनि शुभ तथा माङ्गलिक कार्यहरू जस्तै विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश, नयाँ व्यवसायको सुरुवात, शिलान्यास, विशेष यज्ञ वा अनुष्ठानहरू गरिँदैन। यसको पछाडिको मुख्य कारण यस महिनालाई 'मलिन' वा 'अधिक' मानिनु हो, जसले गर्दा यी कार्यहरूमा अपेक्षित फल प्राप्त नहुने विश्वास गरिन्छ। यद्यपि, नित्य गरिने कार्यहरू जस्तै दैनिक पूजापाठ, स्नान, सन्ध्योपासना, जप, ध्यान र पहिलेदेखि गरिआएका व्रतहरूको निरन्तरतामा भने कुनै बाधा हुँदैन। वास्तवमा, जुन कार्यहरू तत्काल नगर्दा पनि हुन्छ वा जसलाई अन्य समयमा पनि गर्न सकिन्छ, ती कार्यहरू अधिकमासमा नगर्नु भनिएको छ। तर, जुन कर्मको अन्य कुनै विकल्प छैन, ती नित्य, नैमित्तिक र काम्य कर्महरू भने अधिकमासमा पनि गर्न सकिन्छ।
विशेषगरी, पुरुषोत्तम महिनामा दान-धर्म, परोपकार र भगवान् पुरुषोत्तम (विष्णु) को उपासनाको ठूलो महत्त्व छ। यस अवधिमा मालपुवा, वस्त्र, अन्न र अन्य सामग्री दान गर्दा ठूलो पुण्य प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। धार्मिक ग्रन्थहरूमा यस महिनामा गरिने दान र सेवाको फल अक्षय हुने कुरा उल्लेख छ। नवविवाहिताहरूका लागि मलमास बार्ने परम्परा पनि छ। यस किंवदन्ती अनुसार, यदि नवविवाहिता दम्पतीले विवाहपछिको पहिलो मलमासमा पतिको घरमा बस्छन् भने सासूलाई कष्ट हुने, पति-पत्नीबीच समस्या आउने र गर्भधारण भएमा शिशु रोगी हुन सक्ने भनिन्छ। यद्यपि, यी परम्परागत विश्वास हुन् र यसको वैज्ञानिक आधार छैन। तथापि, सामाजिक रीतिरिवाजका रूपमा धेरै परिवारले यसलाई अनुसरण गर्दै आएका छन्। समग्रमा, अधिकमास एक आध्यात्मिक शुद्धीकरण र पुण्य कमाउने विशेष अवसर हो, जहाँ मानिसहरू दान, धर्म र ईश्वर उपासनाका माध्यमबाट आफ्नो जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा भर्न प्रयास गर्छन्।
