12/04/2026
Trong kinh tế học hiện đại, có một khái niệm rất thú vị là “đối tượng lãi kép”. Ví dụ người béo là một “đối tượng lãi kép” của chủ nghĩa tiêu dùng. Đầu tiên, thị trường bán thật nhiều thức ăn bổ dưỡng để “vỗ béo” người tiêu dùng. Rồi sau khi con người ta béo lên thì thị trường lại bán các sản phẩm …giảm cân cho người béo, hoặc các thực phẩm ăn kiêng …vân vân và mây mây… Như vậy người béo chính là “con ngỗng béo” cho thị trường tiêu dùng!
Những người giàu cũng là một đối tượng lãi kép hoàn hảo. Người giàu, ngoài việc chi trả cho cuộc sống của họ như những người ko giàu khác, thì thường phải trả thêm một loại chi phí nữa để mua một thứ mà họ thường mất đi khi trở nên giàu có và nổi tiếng: quyền riêng tư.
Có lần tôi đọc một bài phỏng vấn cô MC Nguyễn Cao Kỳ Duyên về cái được, cái mất của người nghệ sĩ nổi tiếng, cổ nói đại ý là nghệ sĩ nổi tiếng được nhiều lắm, đặc biệt là tình yêu thương của khán giả, nhưng cũng vì thế mà họ phải kiềm chế bản thân, đôi khi không được tự do sống đúng với cảm xúc của mình. Ví như tôi đi ăn nhà hàng, người phục vụ bưng ra bát súp có con ruồi, nếu ko phải là MC Kỳ Duyên, hẳn tôi có thể cau mày, mắng anh phục vụ mấy câu cho bõ tức, nhưng tôi đâu dám, bực lắm vẫn phải nhoẻn miệng cười duyên, dịu dàng yêu cầu họ đổi cho chén súp khác.
Câu chuyện của chị Kỳ Duyên là một trong vô vàn minh chứng cho cái giá của tự do riêng tư mà một người nổi tiếng phải trả.
Tuy nhiên, rất nhiều người sẵn lòng trả cái giá này, bởi nhìn theo góc nhìn của kinh tế học, đó là một cái giá hời.
Những người kiếm được rất nhiều tiền từ sự nổi tiếng của mình thì luôn có khả năng mua sự riêng tư, chính là mua cái tự do mà họ đã bán đi, bằng một số tiền ít hơn nhiều số tiền họ kiếm ra từ sự nổi tiếng của mình.
Bởi nên trong nền kinh tế thị trường, luôn có một loại hàng hoá dịch vụ đặc biệt chỉ bán riêng cho người giàu: bán sự riêng tư. Và càng những nước giàu, họ càng biết làm điều này nhé.
Một lần đi bộ lang thang ở Basel (Thuỵ sĩ), tôi lạc vào một khu toàn biệt thự nguy nga như những toà lâu đài trong truyện thần tiên. Tôi tò mò đi tới nơi để hộp thư ở phía ngoài để xem tên chủ nhà vì tôi biết Basel là thành phố có một số người rất nổi tiếng thế giới đang sống (như Roger Federer chẳng hạn). Nhưng trên hộp thư không đề tên chủ nhà. Bảng tên ở hộp thư để trống! Chồng tôi bảo “đây là nhà của những người siêu giàu hoặc siêu nổi tiếng, họ có một dịch vụ bưu tá riêng và không phải để tên trên hộp thư để đảm bảo sự riêng tư”.
Một số nước nổi tiếng với phong cảnh đẹp ở châu Âu như Tây Ban Nha, Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ …có rất nhiều những hòn đảo tư nhân, mà phương tiện đến đây là máy bay riêng. Nếu trên mặt đất chúng ta có các hãng taxi, thì trên bầu trời cũng có những công ty chuyên điều phối các chuyến bay cho các triệu phú và tỷ phú đi lại trên trời bằng chuyên cơ riêng như vậy. Một người bạn của gia đình tôi là phi công của loại chuyên cơ này từng kể rằng, công ty của anh đã từng có một khách hàng, là con gái một gia đình tài phiệt học đại học ở Anh. Gia đình đó đã yêu cầu có một chiếc chuyên cơ với phi công riêng túc trực 24/7 ở một đường băng ở London để bất cứ khi nào cô bé học xong, muốn đi chơi hay muốn về nhà ăn cơm với papa thì đều có sẵn phương tiện di chuyển.
Có thể nói, những dịch vụ bán “sự riêng tư” cho người giàu là những dịch vụ siêu lợi nhuận mà bất cứ công ty dịch vụ nào cũng khao khát được đạt tới đẳng cấp có thể cung cấp loại dịch vụ này. Tuy vậy, những công ty như vậy thường hoạt động khá …bí mật! Lý do thì rất đơn giản: người nghèo ghét…những đặc quyền của người giàu.
Một lần tôi nghe câu chuyện này từ Tiến sĩ Dương Ngọc Dũng: chuyện là hôm đó ở một tỉnh nọ ở Trung Quốc, có một giáo sư đang giảng bài trên giảng đường cho sinh viên thì bỗng nghe tiếng còi báo động, rồi cả toà nhà dường như rung lên chao đảo vì động đất. Thế là vị giáo sư ngay lập tức bỏ cả giấy tờ sách vở, bỏ chạy ra ngoài. Các sinh viên mặc dù cũng hỗn loạn tháo chạy theo nhưng có vài người đã lấy điện thoại ra quay cảnh giáo sư bỏ chạy trước, rồi tung lên mạng. Chiếc clip đó gây ra một làn sóng chỉ trích vị giáo sư nọ tham sống sợ chết, các thứ, các thứ…
Sau mấy hôm, vị giáo sư là nhân vật chính trong chiếc clip đã đăng một bài phản biện. Nôm na bài viết của vị giáo sư nêu lên rằng: quyền bảo vệ mạng sống của mỗi cá nhân là một quyền rất chính đáng, thậm chí ghi trong luật, nên những người mà vì tự vệ gây chết người còn được miễn tội. Huống hồ gì trong trường hợp của ông, việc ông tháo chạy thoát thân không những ko làm hại đến ai, mà có thể còn giúp người khác bảo toàn mạng sống của họ. Vì rằng nếu ông ở lại, chưa chắc đã cứu giúp được ai, thậm chí có khi còn khiến người trẻ khác phải lo cho mình, nếu cứu hộ tới, bớt đi một người cần cứu không phải tốt hơn cho tất cả hay sao? Bài viết quá hay, quá thuyết phục khiến cho hầu hết cộng đồng mạng lại …quay xe ủng hộ vị giáo sư này (nghe đồn ổng dạy triết nên học triết ko bổ ngang cũng bổ dọc là vậy!).
Câu chuyện trên cho thấy dù là nhu cầu mua sự riêng tư hay nhu cầu bảo vệ mạng sống một cách chính đáng, thảy đều là những quyền hợp lý của con người, đều vẫn có thể bị mỉa mai lên án, bởi một lý do thực đơn giản: được chửi người giàu hoặc người giỏi (nếu người bỏ chạy ko phải là một vị giáo sư khả kính mà là một anh công nhân trên công trường xây dựng thì đã ko bị cộng đồng mạng xâu xé như vậy), vốn là một thứ khoái cảm, tuy bệnh hoạn nhưng lại miễn phí của người nghèo. Mà trong cuộc đời của người nghèo vốn quá ít những niềm vui miễn phí nên hễ có cơ hội thì họ phải chộp ngay.
Người ta thường có câu “người giàu là những kẻ có nhiều đặc quyền”. Thực chất, những “đặc quyền của người giàu” đều được mua bằng tiền, hoặc rất nhiều tiền. Trong một xã hội mà hệ thống luật pháp và thuế vận hành tốt, minh bạch, hiệu quả thì người giàu càng bỏ tiền ra nua đặc quyền, người nghèo càng có lợi. Nếu người nghèo biết tận dụng những khoản tiền bán đặc quyền cho người giàu, họ sẽ dần thoát nghèo để trở thành người giàu. Đó là cơ chế vận hành để người giàu là “đối tượng lãi kép” của một nền kinh tế thị trường.
Trong tình cảm, người ta có câu “theo tình, tình chạy, chạy tình, tình theo”. Cá nhân tôi thấy câu này có lúc đúng, có lúc không, tuỳ thời tiết và do …ăn ở, chứ ko phải “núc nào cũng nà chân ný” nhé. Còn trong đời sống hàng ngày, tôi chưa từng biết bất kỳ ai chửi người giàu (là những người ko làm gì trái pháp luật) mà trở nên giàu có được. Ghét người giàu mà thành người giàu, đời tôi sống chưa đủ lâu để thấy.
-st-
