09/10/2026
Ngày 23 tháng 5 năm 2018, tại thành phố Tampa, bang Florida, Mỹ, Cameron Herrin, khi đó mới 18 tuổi, cùng người bạn John Barrineau tham gia một cuộc đua xe trên đường Bayshore. Chiếc Ford Mustang do Cameron điều khiển đã đạt tốc độ khoảng 164 km/h trước khi phanh gấp và đâm vào Jessica Reisinger-Raubenolt, 24 tuổi, cùng cô con gái Lillia mới 21 tháng tuổi đang qua đường. Cả hai mẹ con đều thiệt mạng. Tháng 4 năm 2021, Cameron bị tuyên án 24 năm tù.
Sau phiên tòa, hình ảnh Cameron bất ngờ lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội. Đến cuối tháng 7 năm 2021, các video liên quan đến anh trên TikTok đã thu hút khoảng 1,7 tỷ lượt xem. Nhiều người bày tỏ sự thương cảm, kêu gọi giảm án, thậm chí có người cho rằng anh “quá dễ thương để phải ngồi tù”. Trong khi đó, làn sóng phản đối đặt câu hỏi vì sao vẻ ngoài và tương lai của Cameron lại nhận được nhiều sự chú ý đến vậy, khi hai nạn nhân đã mất mạng.
Từ câu chuyện này, một câu hỏi đáng suy ngẫm xuất hiện: Nếu Cameron sở hữu một khuôn mặt hoàn toàn khác, liệu công chúng có dành cho anh sự chú ý và cảm thông tương tự?
Tâm lý học đã nghiên cứu ảnh hưởng của ngoại hình đến cách con người đánh giá nhau từ nhiều thập kỷ trước.
Năm 1972, các nhà tâm lý học Karen Dion, Ellen Berscheid và Elaine Walster thực hiện một nghiên cứu nổi tiếng. Kết quả cho thấy những người có ngoại hình hấp dẫn thường được gán cho nhiều đặc điểm tính cách tích cực hơn và được kỳ vọng có cuộc sống thuận lợi hơn. Nghiên cứu này gắn liền với nhận định “What is beautiful is good” – cái gì đẹp thì dường như cũng tốt.
Hiện tượng này có liên quan đến hiệu ứng hào quang (Halo Effect), được nhà tâm lý học Edward L. Thorndike mô tả từ năm 1920. Theo đó, ấn tượng nổi bật về một đặc điểm có thể ảnh hưởng đến cách chúng ta đánh giá nhiều đặc điểm khác của cùng một người.
Khi thấy một người hấp dẫn, chúng ta có thể vô thức cảm nhận họ thân thiện hơn, thông minh hơn, có năng lực hơn hay đáng tin cậy hơn. Trong khi thực tế, một khuôn mặt đẹp chẳng thể cho chúng ta biết tính cách, trí thông minh hay đạo đức của người đứng sau nó. Bộ não nhìn thấy một đặc điểm tích cực rồi dùng nó để “tô sáng” những phần còn lại.
Ảnh hưởng ấy còn xuất hiện trong giáo dục. Năm 1973, hai nhà tâm lý học Margaret Clifford và Elaine Walster phát hiện rằng giáo viên có xu hướng kỳ vọng tích cực hơn về khả năng học tập và một số đặc điểm xã hội của những học sinh được đánh giá là có ngoại hình hấp dẫn.
Từ đây, chúng ta có thể hiểu rõ hơn khái niệm Pretty Privilege – đặc quyền ngoại hình: những lợi thế xã hội mà một người có thể nhận được khi vẻ ngoài của họ phù hợp với chuẩn mực sắc đẹp của cộng đồng. Một lần được chú ý nhiều hơn, một nụ cười thân thiện hơn hay một cơ hội được trao sớm hơn có thể rất nhỏ. Nhưng khi những lợi thế ấy liên tục lặp lại, chúng có khả năng tích lũy theo thời gian.
Trong thời đại mạng xã hội, ngoại hình còn có thể chuyển hóa thành sự chú ý và cơ hội nghề nghiệp. Năm 2014, bức ảnh nhận dạng của Jeremy Meeks sau khi bị bắt bất ngờ lan truyền vì vẻ ngoài điển trai, khiến anh được đặt biệt danh “gã tội phạm điển trai”. Sau khi ra tù, Meeks bước vào ngành người mẫu và xuất hiện trên các sàn diễn thời trang.
Tuy nhiên, được chú ý nhiều hơn chưa chắc đồng nghĩa với được nhìn nhận đúng hơn. Một người có thể được yêu thích nhờ ngoại hình nhưng đồng thời lại bị đánh giá chủ yếu qua khuôn mặt hay vóc dáng, khiến năng lực và những phẩm chất khác bị lu mờ.
Vậy chúng ta có thể hạn chế thiên kiến ngoại hình bằng cách nào? Một cách hữu ích là tập phân biệt ấn tượng với bằng chứng. “Người này trông đáng tin” chỉ là một cảm nhận; cách họ hành động và đối xử với người khác mới giúp chúng ta hiểu rõ hơn về con người họ.
Nhìn lại trường hợp Cameron Herrin, chúng ta chưa thể biết chính xác ngoại hình đã ảnh hưởng đến phản ứng của công chúng ở mức độ nào. Nhưng những nghiên cứu tâm lý học cho thấy vẻ ngoài có thể tác động đến cách chúng ta cảm nhận và đánh giá người khác, đôi khi trước cả khi chúng ta nhận ra điều đó.
Chúng ta đã vô thức trao cho sắc đẹp bao nhiêu quyền lực trong cách mình nhìn nhận một con người?