31/08/2026
HIỂU BIẾT LÀ HIỂU CÁI MÌNH BIẾT … được đến thế là cùng!
Hiểu đúng thì lo gì bị thao túng?
Một viên dầu cá, một hộp sữa thêm canxi, một gói trà thảo mộc, một lọ vitamin tổng hợp. Bốn thứ này nằm ở bốn vị trí pháp lý khác nhau, nhưng nhiều người xếp chung một rọ rồi gọi tất cả là "thực phẩm chức năng". Từ chỗ gọi sai tên mà sinh ra vô số thông tin lệch lạc. Bài này xếp lại cho đúng, gọn trong hai nhóm khái niệm.
**1. TẦNG SẢN PHẨM: từ thực phẩm đến thuốc**
Trên thế giới, ranh giới quan trọng nhất không nằm giữa các loại thực phẩm với nhau, mà nằm giữa THỰC PHẨM và THUỐC.
Bộ tiêu chuẩn Codex do FAO và WHO lập ra xếp các sản phẩm bổ sung vitamin, khoáng chất vào nhóm thực phẩm, không phải thuốc. Mỹ gọi chúng là "dietary supplement" theo đạo luật DSHEA 1994, và khác với thuốc, việc bán ra không cần FDA phê duyệt trước. Châu Âu gọi là "food supplement" theo Chỉ thị 2002/46/EC: nguồn dinh dưỡng cô đặc, đóng thành liều nhỏ như viên nang, viên nén, gói bột. Riêng khái niệm "thực phẩm chức năng" như một loại được nhà nước phê duyệt công dụng thì gần như chỉ có ở Nhật, qua hệ thống FOSHU từ năm 1991, nơi mỗi sản phẩm phải chứng minh được hiệu quả và độ an toàn mới được dán nhãn.
Ở Việt Nam, Luật An toàn thực phẩm 2010 dùng "thực phẩm chức năng" làm tên gọi bao trùm. Nó là chiếc ô, bên dưới có ba loại con: thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học.
- Thực phẩm bổ sung (Supplemented Food): vẫn là thực phẩm thông thường được thêm vi chất và yếu tố có lợi như vitamin, khoáng chất, probiotic. Bạn ăn uống nó như thực phẩm. Hộp sữa thêm vitamin D, gói ngũ cốc thêm sắt nằm ở đây.
- Thực phẩm bảo vệ sức khỏe (Health Supplement / Dietary Supplement): được bào chế dạng viên nang, viên hoàn, viên nén, cốm, bột, lỏng, chứa vitamin, khoáng chất, axit amin, enzyme, probiotic hoặc chất có nguồn gốc tự nhiên, dùng theo liều nhỏ. Đây chính là nhóm quen được gọi là "thực phẩm chức năng" trong đời sống.
- Thực phẩm dinh dưỡng y học và thực phẩm cho chế độ ăn đặc biệt: dành cho người bệnh, dùng dưới sự theo dõi của nhân viên y tế.
Đứng riêng một góc là thực phẩm tăng cường vi chất: thực phẩm thông thường được bổ sung vitamin, khoáng chất, chất vi lượng nhằm khắc phục sự thiếu hụt của cả cộng đồng. Muối i-ốt là ví dụ điển hình.
Một ranh giới phải khắc cốt: không loại nào trong số này là thuốc. Luật quy định nhãn thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải phản ánh đúng công dụng đã công bố, không gây hiểu nhầm là thuốc. Sản phẩm hỗ trợ. Không phải sản phẩm điều trị.
**2. GỌI ĐÚNG TÊN VI CHẤT: vi chất, vitamin, khoáng chất, vi khoáng**
Nhóm khái niệm thứ hai bị gọi lộn nhiều nhất. Bắt đầu từ gốc.
Những gì có trong thức ăn chia làm hai nhóm lớn. Chất đa lượng gồm tinh bột, đạm, chất béo, cơ thể cần lượng lớn và chúng cung cấp năng lượng. Vi chất dinh dưỡng thì cơ thể chỉ cần lượng rất nhỏ, không sinh năng lượng, nhưng làm chất xúc tác cho hầu hết phản ứng sống.
"Vi chất dinh dưỡng" là chiếc ô lớn. Dưới nó có hai nhánh.
Nhánh thứ nhất là VITAMIN: hợp chất hữu cơ. Có 14 loại, chia thành tan trong dầu (A, D, E, K) và tan trong nước (vitamin C và nhóm B…
Nhánh thứ hai là KHOÁNG CHẤT: nguyên tố vô cơ. Chia theo lượng cơ thể cần:
- Khoáng đa lượng, cần trên 100mg mỗi ngày: canxi, phốt pho, natri, kali, magiê, clo.
- Khoáng vi lượng, hay "vi khoáng", cần dưới lượng đó mỗi ngày: sắt, kẽm, i-ốt, selen, đồng, mangan, crôm.
Đến đây gỡ được nút thắt lớn nhất.
Khoáng chất không đứng ngoài vi chất. Khoáng chất nằm TRONG vi chất. Vi chất bằng vitamin cộng khoáng chất. Cho nên câu "bổ sung vitamin và vi chất" là câu thừa và sai logic, vì vitamin vốn đã là vi chất. Câu "khoáng chất khác vi chất" cũng sai, vì khoáng chất là một nửa của vi chất.
Và "vi khoáng" không đồng nghĩa với "vi chất". Vi khoáng chỉ là các khoáng chất cần lượng cực nhỏ như sắt, kẽm, i-ốt. Vi chất là cả cái cây: toàn bộ vitamin cộng toàn bộ khoáng chất. Gọi lẫn hai từ này chính là nơi phần lớn thông tin sai trên mạng bắt đầu.
Gói lại trong ba câu để nhớ:
- Thực phẩm chức năng là chiếc ô, thực phẩm bổ sung và thực phẩm bảo vệ sức khỏe nằm dưới ô đó, và cả ô này là thực phẩm chứ không phải thuốc.
- Vi chất là chiếc ô thứ hai, gồm vitamin và khoáng chất.
- Vi khoáng chỉ là một góc nhỏ của khoáng chất, đừng gọi thay cho cả vi chất.
Gọi đúng tên một thứ là bước đầu tiên để hiểu đúng bản chất của nó. Hiểu đúng bản chất là bước đầu tiên để không bị dẫn dắt.
Cuộc sống là sự LỰA CHỌN.
BS Nguyễn Duy Cương
